Texto de presentación para os arquitectos Luis Gil e Cristina Nieto. Álvaro Negro

Texto de presentación para os arquitectos Luis Gil e Cristina Nieto.
Arquitectura y territorio rural 2012, Fundación María Martínez Otero, Callobre, A Estrada

Saint Jerome in his Study Artist: Antonello da Messina Date made: about 1475 Source: http://www.nationalgalleryimages.co.uk/ Contact: picture.library@nationalgallery.co.uk Copyright © The National Gallery, London

Saint Jerome in his Study Artist: Antonello da Messina
Date made: about 1475 Source: Copyright © The National Gallery, London

Empezo por revisar os documentos de Luis e Cristina que fun acumulando, e de primeiras me atopo cun texto divulgativo elaborado para rapaces de instituto. Partindo do exemplo dun obxecto e o seu funcionamento, en concreto dunha radio da marca Tívoli –un dos seus fetiches– introducen a idea de ocupación “física” a través do volume, neste caso sonoro e invisible, e o relacionan a modo de símil co modo de ocupación da arquitectura. A partir de aquí describen pequenas cuestións e exemplos que parten da idea de núcleo coma orixe e referencia para a expansión e ocupación espacial, e a organización funcional. Xa ao principio do texto, Luis e Cristina recórdannos o que dixera Aldo van Eyck, que todo o que un arquitecto pode aprender prodúcese antes dos seis anos. Isto remitiume a unha película da artista Renée Levi, titúlase Leroy Merlin porque toda a acción se desenrola nunha das tendas da multinacional da bricolaxe. A metraxe céntrase exclusivamente nun primeiro plano do rostro dun bebé, o fillo da artista, que reacciona segundo a nai o pasea no carriño da compra polos diferentes corredores. Non vemos o que mira pero si toda a estimulación producida por un entorno en movemento. É dicir, a película móstranos a tempo real un instante nese proceso de separación dende o núcleo-nai cara ó exterior. Luz, cor, textura, son, temperatura, etc., conformando a experiencia da arquitectura antes de arquitectura.

O propio Roland Barthes referíase as sensacións que lle producían as fotografías da súa infancia e é esclarecedor cando nos di:

“só ela [a infancia], ao mirala, non me fai lamentar o tempo abolido. Pois non é o irreversible o que nel descubro, senón o irredutible”.

Esa mirada da infancia quedará impregnada de todo tipo de experiencias que no percorrido da vida derivarán en obras onde o arquitecto adulto buscará en cada proxecto a forma na que permanece algo diso que para el é irredutible. Pode que a arquitectura que emociona a Cristina e Luis, a que buscan, teña algo diso, está impregnada dunha lóxica que vai mais aló das continxencias contemporáneas, son organismos vivos en expansión que atenden ao seu uso e onde o arquitectónico se concibe coma un territorio de relacións de ida e volta entre habitante, función, tempo e espazo.

Imaxino a Cristina e Luis no principio de cada proxecto pensando sen prexuízos formais, buscando ese elemento que sirva de orixe e dende o que establecer o programa de uso. Isto marca a toma de medida, a escala, e finalmente unha formalización que non é mais que o reflexo dos límites que marcan as relacións do programa para que este funcione con transicións axeitadas nos modos de habitar, tanto nos usos convencionais coma nos do simple estar, pensar. Por iso diría que son arquitectos mais de terreo, de pensamento debuxado nun continuo bosquexo de lapis. Gustan de acompañar a construción dende a primeira incisión na terra, ver como emerxe e acompañar o devir do proceso nos seus mais mínimos detalles, e neste sentido viven o seu oficio ca lóxica do artesán, e disto tamén fala o seu gusto polo material, polas súas calidades e a súa adecuación no conxunto. Por iso tamén a súa reflexión ao redor de obxectos tan cargados de lóxica construtiva coma uns simples zocos, que Luis describe coma prenda-invento-moble. Di prenda porque abrigan, di invento-moble

“pola súa lóxica contundente de elemento que nos separa e nos eleva do chan, hábil máquina fronteiriza entre a xeografía e o corpo que permite a vida en climas adversos”.

Isto denota unha visión xenuína que admira as formas artelladas pola depuración do uso ao longo de xeracións, nada que ver ca morriña enxebre de restaurar os símbolos da tribo cunha visión folclórica e mentireira que xustifica con argumentos pseudohistóricos a preservación, por exemplo, dunha fachada polo simple feito de ser de pedra. E disto deben saber un pouco dúas persoas que se ocuparon de separar o gran da palla cando inventariaron o patrimonio da provincia de Pontevedra. Esta experiencia laboral, que para uns arquitectos novos podería parecer como antitética as súas enerxías vitais, creo, ou imaxino, que foi tomada coma unha experiencia de aprendizaxe que os vacinou contra as tentacións egocéntricas do arquitecto-autor ou o arquitecto-firma, é dicir, contra a redución da arquitectura a produto de consumo, ao deseño de formas transfronteirizas desvinculadas do contexto, á simple importación de estándares e modas, e a tantos outros males que se contaxiaron na época delirante das vacas gordas e o star system. Non debeu ser fácil resistir nas súas conviccións entre tanto ruído, pero a cada pouco que continúo a ler os seus escritos non deixan de agromar sentencias que afondan na verdadeira cuestión que para eles debe ocupar ó arquitecto, a construída. De aí a súa filiación ideolóxica con xente como Francisco Jarauta ou Carles Martí. Nun texto do segundo que agora releo, La cimbra y el arco, se avoga pola recuperación da obra arquitectónica na súa singularidade e concreción coma tema principal de estudo e debate. Algo aparentemente tan obvio tivo e ten a súa axeitada reivindicación polos habituais desenfoques e equívocos ao redor da labor esencial do arquitecto contemporáneo. Unha confusión que se manifesta tanto polo protagonismo mediático e pomposo de moitos dos seus protagonistas, como por actitudes socio-políticas que deberían ser auxiliares en canto reflexións contextuais, e non o centro da investigación arquitectónica.

Esa esencialidade reclamada por Martí quedou marcada coma un trazo característico do facer de Cristina e Luis, e isto se reafirma en cada memoria de proxecto que repaso, sexa nas reflexión sobre a morfoloxía-funcionalidade dunha lámpada, unha escaleira ou un edificio. Normalmente se comeza por un intento de definición o mais preciso posible, o que sería o núcleo orixinal e idea motriz, para ir derivando cara unha especificidade que demostra todo o proceso conceptual do deseño final.

Non hai retórica e apenas se encontra unha cita a non ser unha definición de dicionario, vaise directo á razón construtiva do obxecto, actitude que tamén se reflicte en certa austeridade ou incluso dureza no resultado final das súas construcións, que en ocasións incluso poderían ter certos trazos brutos ou brutalistas –e non me refiro con isto ó estilo arquitectónico–. Pero isto non debe dar a confusión, coma xa apuntei a súa metodoloxía artesanal é proclive ao coidado extremo da estereotomía, aos detalles de lóxica construtiva, pero sen que estes se xustifiquen ou deriven no ornamental. Coma exemplos brutalistas: as vellas vigas de madeira que atravesan os teitos de dúas das súas últimas rehabilitacións, ou a conservación dos piares mixtos de formigón-mampostería no ático da vivenda de Vedra, ou as formacións rochosas que quedaron á vista na base da vivenda do arqueólogo en Cerdedo. Dende unha visión purista pódense apreciar coma elementos “sucios” dentro da nova arquitectura, incluso coma nostálxicos, pero ó final todo obedece a algo tan sinxelo como integrar o que segue a funcionar tanto a nivel construtivo coma memorístico, é dicir, interveñen coma fitos que nos recordan que a rehabilitación dun edificio é fundamentalmente unha rexeneración de enerxías dentro dun proceso colectivo e entrópico, e que a frecha do tempo seguirá o seu curso cara o seguinte estado de ruína, sexa este cando sexa. Non é casual que o propio cliente-arqueólogo compartise a idea de deixar visible a rocha sobre a que se asenta a súa casa, ambos oficios comparten unha conciencia temporal que para Cristina e Luis é esencial dende a propia cimentación. Neste sentido parece que gustan de remarcar este primeiro elemento construtivo con certa autonomía formal, como imaxinando un estadio futuro da construción onde só quede este debuxo orixinario como ruína-memoria do asentamento.

Pero que hai unha adaptación da forma ao carácter do proxecto tamén o demostran intervencións mais limpas en forma coma o estudio para un músico e unha pintora. O espazo é suave se o comparamos cos detalles anteriormente citados, a ausencia do superfluo demóstrase aquí nun baleiro que está pensado para a expansión do son e da luz, e así favorecer a concentración que esixen tanto a experiencia musical como a pictórica. Este espazo remíteme directamente a un texto do artista Jürgen Partenheimer sobre as condicións espaciais que favorecen o pensamento creativo e a experiencia estética. Titúlase Ao xenio do lugar e reflexiona sobre o estudo do espacio de traballo coma proceso que conduce á posibilidade das imaxes, que prepara “o interior da imaxe e nos fai conscientes dela” –intercambiemos imaxe por melodía no que se refire ó espazo do pianista–. No mesmo ensaio cítase a Marcel Proust nunha reflexión sobre Jan Vermeer van Deift onde fala precisamente do feito de “iluminar” (éclaircir: aclarar, clarificar) e que, por extensión metafórica, nos leva a idea de “lugares iluminados” no sentido de lugares conscientes:

“A grandeza da verdadeira arte consiste en atopar aquela realidade da que vivimos tan afastados, captala de novo e levala á conciencia; realidade da que nos afastamos cada vez mais, e que, con todo, é a nosa propia vida. A verdadeira vida ó fin descuberta e esclarecida e, polo tanto, a única verdadeiramente vivida por nós, a que, en certo sentido habita en tódolos homes en cada momento… Os homes non a ven, porque non procuran iluminala”.

Dentro deste espírito está o seu traballo noutro estudio, neste caso o da escritora Luisa Castro. O que nun principio non era mais que o encargo de mobiliario –librerías e mesa de traballo– derivou na creación dun lugar con entidade propia. Coma os propios arquitectos sinalan non se trata dunha “zonificación do espazo” senón dunha arquitectura dentro doutra arquitectura, idea que eles mesmos desenrolarán na súa presentación. Só quero subliñar que no seu método, e previamente ao propio deseño, está a cuestión das calidades do lugar coma requisito para o pensamento e a condición do propio traballo da escritora. É elocuente o debuxo que ilustra o programa desta obra: unha “barca para a creación” que navega entre o fluír das actividades cotiáns da sala de estar e o mar de tellados que se divisan pola xanela situada “a babor” e a poñente. Toda a arquitectura contida en dúas librerías: na de escritura unha das baldas se expande para conformar a táboa de traballo nunha relación de altura con respecto á cadeira de sempre da escritora, á súa espaleira a outra librería pechando o marco do lugar. Todo pensado para crear unha “orde das cousas” que remite ao texto de Foucault sobre o tema, no mesmo se incide na contraposición entre lugares confusos e escuros e lugares reflexionados, “iluminados”. Tampouco debemos esquecer que “o lugar da confusión” é un reflexo do noso interior, está dentro de nosoutros e se manifesta a través dun estado anímico que deriva en conduta acrítica e inconsciente.

No texto xa citado de Jürgen Partenheimer recórdanos que

“o requisito para un pensamento e unha acción colectiva é a coincidencia do contexto: lugar, obra e tempo, e a claridade da idea do contexto, cuxa función se quere concretar. Consecuencia deste requisito será entón o lugar da realización da idea”.

No caso do estudio de Luisa Castro o lugar xa contiña “un aroma”, os arquitectos só precisaron retocalo ca máxima levedade, coma con fume –tal e como eles din na memoria do proxecto–. Tampouco está de mais citar outras dúas imaxes que acompañaron as súas reflexións: O gabinete de San Xerome nas versións de Durero e Antonello da Messina.

Se estou hoxe aquí a presentar a Cristina e Luis ten que ver ca relación de amizade que comezou hai xa uns anos, creo que no 2008, nun evento cultural na miña vila que acertadamente se chamou _a cultura abre-casas. Esta xuntanza reuniu xentes de tódolos ámbitos culturais co fin de celebrar e despedir un edificio tan memorístico coma o vello Cine Lalín: exposición de arte, música, danza, poesía, contacontos ou conferencias que deron un último alento de vida ao edificio, enerxía que Luis plasmou no debuxo que ilustra o póster do programa e que aínda colga sobre unha cortiza na miña cociña. O debuxo consiste na planta do edificio traspasada por unha unha luz que emerxe dende a sala de proxección e percorre coma enerxía amarela cada unha das estancias. Paréceme unha boa imaxe coma símil dos necesarios intercambios entre as diferentes áreas da creación, e estas xornadas, aquí en Callobre, constitúen outro fantástico exemplo. Dende aquel día comezou entre nós un continuo intercambio de coñecemento entre arquitectura e arte e todo o que o rodea. Fixemos viaxes a ruínas contemporáneas, visitamos exposicións e percorremos edificios de Álvaro Siza, John Hejduk, Fernando Blanco ou Manuel Gallego. Compartimos os procesos creativos nos nosos respectivos estudios ou a pé de obra, ou nos demos libros que complementan o continuo intercambio de coñecementos dende a arte e a arquitectura. Nunha ollada rápida á miña librería atopo cousas de Herman Hertzberger, Reima e Raili Pietilä ou Van de Laan, que conforman un pequeno índice dos seus intereses. Nos últimos tempos eu lles falo de Helmut Federle, un pintor suízo que precisamente ten varias colaboracións arquitectónicas.

Agora mesmo temos en proceso o proxecto do meu estudio na antiga nave do muíño-serra do meu avó en Agolada. Dada a situación económica é un proxecto sen futuro construtivo inminente, pero que nos serve coma divertimento no sentido de xogo de sensibilidades. Coma cliente “virtual” recordo con especial cariño a primeira visita ao edificio, faleilles das miñas vivencias, do seu aspecto pasado e das actividades que alí se desenrolaban. Ao pouco tempo recibín un primeiro bosquexo de proxecto. Transcribo un pequeno parágrafo:

“[…] arranco coas túas palabras sobre a túa visión de cando recordas de neno toda a envolvente da nave chea de pilas de madeira a secar […] Así que penso que, coma en moitos outros casos de proxectos sempre falta a envolvente, a enerxía que envolve a tódolos organismos mentres están vivos, un uso que se prolonga máis aló do propio espazo físico concreto, tal coma o dominio e influencia das pedras de imán, que antes de chegar a elas “xa funcionan” (esa metáfora que sabes que uso tanto) […] entendo o que me contas, non dos teus recordos, senón das túas reminiscencias en tanto que para ti se trata dunha memoria dos sentidos e non simplemente dun informe sobre o tempo pasado. Desta forma focalizo o meu traballo e proposta creativa sobre o contorno, o resto no interior só é edificio, cun mínimo de estratexia e diñeiro, que agora che fago explícito”.

Ese recordo da madeira foi o que inundou a miña primeira visita a unha das súas obras, era a rehabilitación da vivenda de Vedra. Xa de volta o meu olfacto permanecía enchido polo olor da carpintería. Chamei a Luis e pregunteille polas tipoloxías e usos:

  • Estrutura, sollado e zonas onde tocan mans e pés ou fregona: Castiñeiro do país
  • Recubrimentos e particións non en contacto con mans e pés: Piñeiro e Abeto
  • Madeiras ao exterior, ventás e solaina: Iroko

Esta enumeración terminou por incorporarse esa mesma noite a un texto meu coma se de tres versos se tratase. Xa dende aquel día a súa arquitectura integrouse na miña memoria sensorial coma unha respiración, unha latencia que busco cada día, cada hora, neste tempo en que respiramos o aire da fin do mundo.

Grazas, déixovos xa cos protagonistas.

Álvaro Negro, Lalín, Día da Patria, 2012.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail